كمون به فتح كاف و ضم ميم مشدده و سكون واو و نون لغت عربى است و يا معرب از خامون يونانى و يا از كمون سريانى و به عربى سنوت و به رومى اسفيقوس و نيز به يونانى كرمينون و به فارسى زيره و به هندى نيز زيره و جيره نامند . ماهيت آن : تخم نباتى است از رازيانه باريكتر و سياه و سبز و زرد و سفيد مىباشد و نبات آن از رازيانه كوچكتر و برگ آن مستدير و قبه آن مانند شبت و معروف است و در اكثر بلاد مىشود و چهار قسم مىباشد فارسى و نبطى و كرمانى و شامى و هر يك برّى و بستانى مىباشد و كرمانى آن سياه رنگ ريزه دانه خوشبو كه به يونانى باسليقون نامند به معنى ملوكى و فارسى آن زرد رنگ خوشبو و هر يك برّى و بستانى مىباشد و بهترين همه برّى و بستانى كرمانى تازه آن است پس فارسى تازه جيّد آن و برّى هر يك اقوى از بستانى و بدترين همه نبطى سفيد و بستانى است و مغشوش به كرويا مىنمايند و فرق به خوشبويى و استطالت زيره كرمانى و اكثر مستعمل تخم آن است هم از داخل و هم از خارج و قوّت آن تا هفت سال باقى مىماند و از برّى نوعى مىباشد ساق آن باريك به قدر يك شبر و بر آن چهار و يا پنج برگ مشقق شبيه به برگ شاهتره و بر سر آن قبه‌هاى كوچك مستدير پنج و يا شش و نرم و در آن ثمر چيزى مانند كاه و يا نخاله محيط به تخم آن و تخم آن بسيار تندتر از كمون بستانى . منبت آن بالاى تلها است و نيز نوعى مىباشد از برّى شبيه به بستانى و تخم آن شبيه به شونيز و قوى الحرارت و در غلافى شبيه به قرن از دو جانب آن رسته و طعم آن تلخ و تند و يحتمل كه اين نوع چيزى باشد كه به هندى كالى زيرى نامند و در همين باب مذكور شد . طبيعت آن : در دويّم گرم و در سيّم خشك و در سيّم نيز گرم و خشك گفته‌اند . افعال و خواص آن : مسخن و ملطف و مقطع و محلل و مجفف و قابض . * اعضاء الرأس * سعوط نقوع خيسانيده آن در سركه و يا استشمام منقوع آن و يا پر نمودن بينى بدان حابس رعاف و قطور آب ممضوغ آن در چشم قاطع خون آن و جالى غشاوه و قرحه چشم و طرفه و كمنة الدم خصوصاً كه با زيت مخلوط نموده باشند و ممضوغ آن با نمك جهت جلاى جرب و سبل و ظفره و بعد كشط آن و مانع التصاق چشم و با سفيدى تخم مرغ جهت رمد حار و مضمضه به طبيخ آن مسكن نزلات و درد دندان خصوصاً با صعتر و امثال آن . * اعضاء النفس * آشاميدن آن با سركه ممزوج با آب جهت عسر نفس و نفس الانتصاب و خفقان بارد . * اعضاء الغذاء و النفض * آشاميدن آن جهت تقويت معده و امعا و كبد و گرده و تحريك اشتها و جشا و تحليل رياح و نفخ و رفع فواق رطوبى و ريحى و تخمه و مغص ريحى و ورم طحال و اسهال رطوبى خصوص بريان نموده آن در اين امر و مدر بول و حيض و رافع تقطير البول و چون با نمك بخايند و فرو برند قطع سيلان رطوبات معده نمايد و مداومت خوردن به سركه پرورده خشك نموده آن قاطع شهوت گل خوردن و فحم و امثال آن و در سركه خيسانيده بريان كرده آن قوى القبض و در دفع رطوبات معده قوى الاثر و احتقان به طبيخ آن محلل رياح و نفخ امعا و معده و گرده و حمول آن با زيت قاطع خون حيض و ضماد آن با زيت محلل ورم طحال . * السموم * آشاميدن آن با شراب جهت نهش هوام . * الاورام * ضماد آن با آرد باقلا محلل اورام و با قيروطى و يا زيت و آرد باقلا محلل ورم انثيين . * القروح و الجروح * مدمل جراحات چون در آنها پر نمايند . * الزينه * طلاى آن و يا اغتسال بدان جالى بشره و مداومت به آشاميدن آن و يا عرق آن باعث لاغرى و زردى بدن . * الخواص * چون آب زيره را بر بدن مولود در حين ولادت بمالند گويند در مدت العمر شپش در بدن او به هم نرسد . مضر ريه ، مصلح آن كثيرا . مقدار شربت آن : دو درم . بدل كرمانى آن يك وزن و نيم نبطى آن و گويند بدل آن كرويا است و در طرد رياح مغز شاهدانه و بدل فارسى نيم وزن آن كرمانى و گويند بدل آن تخم كرنب است و بدل شامى كرويا و تخم گندنا و زيره جهت مبرودين و مشايخ و بلغمى مزاجان بسيار نافع و چون با افاويه و شبت و دارچينى در طبخ لحوم غليظه داخل نمايند آنها را لطيف و قوى و ملين و مدر بول و محلل نفخ گرداند . كمون نبطى در دويّم گرم و خشك و ملين طبع و كرمانى قابض و كمون برّى كه شبيه به شونيز است در سيّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : قوىتر از بستانى . * اعضاء العين * عصاره صمغ آن جالى بصر و جالب دمعه و داخل ادويه گاوى و نتف شعر منقلب مىنمايند و چون بعد از نتف بر آن بمالند ديگر نرويد و چون بر جرب چشم بمالند آن را زايل گرداند و ضماد جرم آن با زيت و عسل جهت رفع سياهى كه در چشم به هم رسيده باشد نافع . * اعضاء الغذاء و النفض * جهت تقطير البول و اخراج سنگ گرده و مثانه و تحليل خون منجمد در معده و گرده خصوصاً با آب كرفس بستانى و با سركه جهت فواق و اخراج كرم معده . * السموم * آشاميدن آن با شراب جهت گزيدن هوام نافع . * الاورام و البثور * ضماد آن با روغن زيتون و عسل رافع خون مرده تحت جلد و تحليل اورام انثيان و آشاميدن عصاره آن با ماء العسل مسهل و آشاميدن حشيش آن مدر بول است و دستور مدبر نمودن آن و سفوف و دوا و جوارشات و شراب